Đánh giá một lời mời hợp tác: sáu câu hỏi trước khi nhận

Khi một nhóm nước ngoài liên hệ đề nghị hợp tác, phản ứng tự nhiên là đồng ý. Nhưng thời gian và địa bàn của nhóm bạn là nguồn lực có hạn, và một hợp tác đặt sai sẽ tiêu chúng mà không để lại gì.

Sáu câu hỏi trước khi nhận

Một: nhóm tôi làm gì trong đề tài này? Nếu câu trả lời chỉ là thu dữ liệu hoặc tìm người tham gia, đây là hợp đồng dịch vụ chứ không phải hợp tác nghiên cứu. Không sai — nhưng cần được gọi đúng và trả công đúng.

Hai: tôi có tham gia từ khâu thiết kế không? Đây là câu quyết định. Tham gia thiết kế là điều kiện để bạn có vị trí tác giả có căn cứ và để câu hỏi nghiên cứu có ý nghĩa với bối cảnh của bạn.

Ba: quyền với dữ liệu sau đề tài thế nào? Nhóm bạn có được dùng dữ liệu cho các nghiên cứu khác không, và trong bao lâu? Đây là phần giá trị lâu dài lớn nhất với nhóm bạn.

Bốn: kinh phí cho phần việc của tôi được tính thế nào, ai tính, và chuyển theo tiến độ hay hoàn sau?

Năm: nhóm tôi học được gì? Một kỹ thuật mới, một cách làm việc, một quan hệ mở ra. Nếu không có gì, hợp tác này chỉ là công việc.

Sáu: nếu đề tài dừng giữa đường, nhóm tôi còn lại gì? Dữ liệu, một bài, một quan hệ, hay không gì cả.

Dấu hiệu nên cảnh giác

Đối tác không muốn nói về quyền tác giả trước khi có kết quả.

Dự toán phần của bạn do họ tự tính, và họ không muốn điều chỉnh.

Họ cần bạn làm phần thực địa với thời hạn rất gấp, và điều đó có nghĩa họ đang cần lấp một chỗ trong đề tài đã được duyệt, không phải đang xây một hợp tác.

Họ đề nghị bạn xin phê duyệt đạo đức và các giấy tờ, nhưng không tính thời gian và công sức đó vào kế hoạch.

Họ nói về việc "giúp nâng cao năng lực" cho nhóm bạn nhưng không nói cụ thể là gì và ai làm.

Không dấu hiệu nào trong số này tự nó là lý do từ chối. Nhưng mỗi dấu hiệu là một điểm cần nêu ra và làm rõ.

Dấu hiệu của hợp tác đáng nhận

Họ hỏi ý kiến bạn về thiết kế, và điều chỉnh theo góp ý của bạn.

Họ hỏi bạn về chi phí thật thay vì đưa ra một con số.

Họ chủ động nêu vấn đề quyền tác giả và quyền dữ liệu trước khi bạn hỏi.

Họ tính thời gian cho các thủ tục ở phía Việt Nam vào kế hoạch.

Họ đề nghị một phần có lợi rõ ràng cho nhóm bạn — một người của bạn sang làm việc, một khoá đào tạo, hoặc một bài mà bạn là tác giả chính.

Làm rõ trước khi nhận: một trang là đủ

Đề nghị một bản ghi nhớ ngắn gồm: phần việc mỗi bên; nguyên tắc về tác giả và ai là tác giả liên hệ cho từng loại kết quả; quyền dùng dữ liệu sau đề tài; kinh phí và cách chuyển; và mốc thời gian.

Việc đề nghị điều này không phải sự khó tính — đối tác có kinh nghiệm coi đây là bình thường. Nếu một đối tác phản ứng tiêu cực với đề nghị lập văn bản, đó chính là thông tin bạn cần.

Cách đàm phán lại

Không cần đặt vấn đề theo hướng đối đầu. Cách nói hiệu quả là gắn với chất lượng nghiên cứu:

"Để phần thực địa cho kết quả dùng được, nhóm em cần tham gia từ bước thiết kế công cụ — nếu không thì câu hỏi có thể không phù hợp với bối cảnh."

"Chi phí đi lại nội địa ở đây cao hơn con số này; em gửi anh chị bản tính chi tiết."

"Về phần dữ liệu, nhóm em muốn giữ quyền dùng cho một nhánh nghiên cứu riêng sau khi đề tài kết thúc — như vậy cũng tốt cho việc nhóm em xin tài trợ tiếp và tiếp tục cộng tác."

Cả ba cách nói đều đặt lợi ích của bạn trong khung lợi ích chung, và đều dễ được đồng ý hơn so với việc nêu như một yêu cầu.

Từ chối

Nếu sau khi làm rõ mà điều kiện vẫn không hợp lý, từ chối là quyết định đúng. Cách từ chối giữ được quan hệ:

Nêu lý do thuộc về nguồn lực hoặc ưu tiên, ngắn gọn. Không cần giảng giải về sự công bằng trong hợp tác.

Đề nghị giữ liên lạc cho đề tài khác, nếu bạn thật sự muốn.

Và nếu bạn biết một nhóm khác phù hợp hơn, giới thiệu. Việc này giữ quan hệ tốt hơn mọi lời giải thích.

Điều nên nhớ về vị thế của bạn

Địa bàn, dữ liệu, mạng lưới và hiểu biết bối cảnh của nhóm bạn là những thứ đối tác không tự có. Nếu họ đã liên hệ, họ cần một thứ gì đó mà bạn có.

Bước vào cuộc trao đổi với nhận thức đó — không phải để đòi hỏi, mà để không nhận những điều kiện mà một bên có vị thế ngang bằng sẽ không nhận.