Trong hợp tác quốc tế, tranh chấp về quyền đứng tên là loại xung đột phổ biến nhất và khó xử lý nhất. Nó khó vì tới lúc phát sinh thì công việc đã xong, và bên có ít quyền lực hơn đứng trước lựa chọn giữa việc nhận phần bất lợi hay mất cả bài.
Tiêu chí tác giả: có chuẩn quốc tế để dựa vào
Nhiều tạp chí và nhiều tổ chức nghiên cứu công bố tiêu chí tác giả. Điểm chung của chúng thường gồm: có đóng góp đáng kể vào thiết kế hoặc vào việc thu và phân tích dữ liệu; tham gia viết hoặc phản biện bản thảo; phê duyệt bản cuối; và chịu trách nhiệm về nội dung.
Điều này có hai hệ quả thực tế mà người ở Việt Nam nên biết:
Chỉ cung cấp dữ liệu hoặc chỉ thu dữ liệu, theo nhiều bộ tiêu chí, không tự động đủ để thành tác giả — trừ khi bạn cũng tham gia thiết kế hoặc viết. Điều này nghe bất lợi, nhưng nó chỉ ra đúng điều cần làm: tham gia từ khâu thiết kế, không nhận việc chỉ thu dữ liệu.
Người có chức vụ mà không đóng góp thì không phải tác giả. Tập quán thêm tên lãnh đạo đơn vị là tập quán trái với các bộ tiêu chí này.
Thời điểm đàm phán
Đúng thời điểm là khi lập kế hoạch, trước khi bắt đầu thu dữ liệu. Lúc đó chưa ai biết kết quả sẽ ra sao, nên hai bên bàn về nguyên tắc thay vì bàn về một bài cụ thể có giá trị đã rõ.
Không cần chốt danh sách tên. Cần chốt: đóng góp thế nào thì thành tác giả; ai là tác giả chính cho loại kết quả nào; ai là tác giả liên hệ; và ai quyết định khi có tranh luận.
Ghi thành một trang và cả hai bên giữ. Trao đổi miệng được nhớ khác nhau sau mười tám tháng, và luôn khác theo hướng có lợi cho người nhớ.
Ba tình huống bất lợi thường gặp
Nhóm Việt Nam thu toàn bộ dữ liệu và được đặt ở giữa danh sách tác giả. Cách phòng: tham gia thiết kế nghiên cứu và tham gia viết bản thảo — đây là điều kiện để yêu cầu vị trí cao có căn cứ theo chính các bộ tiêu chí.
Đối tác dùng dữ liệu cho một bài thứ hai không có bạn. Cách phòng: thoả thuận từ đầu về quyền dùng dữ liệu cho các công bố ngoài đề tài chung, và ghi rõ cần sự đồng ý của bên nào.
Vai trò của bạn bị ghi ở phần lời cảm ơn thay vì phần tác giả. Cách phòng: đọc kỹ bản thảo trước khi nó được gửi, và nêu ngay nếu vai trò bị mô tả không đúng. Sau khi bài được nhận thì rất khó sửa.
Tác giả liên hệ: vai trò thật
Tác giả liên hệ không chỉ là người trao đổi với tạp chí. Họ giữ bản dữ liệu, xử lý các yêu cầu sau công bố, và trên thực tế là người kiểm soát bài.
Trong nhiều hợp tác, mặc định là bên nước ngoài. Nếu dữ liệu thu ở Việt Nam và nhóm bạn giữ dữ liệu gốc, việc đề nghị làm tác giả liên hệ cho ít nhất một trong các bài là hợp lý và đáng nêu.
Ghi nhận đóng góp cụ thể
Nhiều tạp chí nay yêu cầu khai chi tiết từng người làm gì. Đây là cơ chế có lợi cho bên làm phần thực địa, vì nó ghi rõ công việc thay vì để thứ tự tên nói tất cả.
Hãy chủ động điền phần của mình đầy đủ và chính xác, và kiểm phần người khác điền về bạn.
Khi có tranh chấp
Bước một: nêu trực tiếp với người đồng nghiệp, viện dẫn bản thoả thuận và bộ tiêu chí tác giả của tạp chí. Giữ ở mức trao đổi chuyên môn, không ở mức cá nhân.
Bước hai: nếu không giải quyết được và bài chưa gửi, tạm dừng việc gửi cho tới khi thống nhất. Đây là đòn bẩy duy nhất bạn có, và nó mất đi sau khi bài được gửi.
Bước ba: nếu bài đã gửi hoặc đã đăng, các tạp chí và nhiều tổ chức nghiên cứu có quy trình xử lý tranh chấp về tác giả. Liên hệ ban biên tập với hồ sơ cụ thể — thư từ, bản thảo các phiên bản, bản thoả thuận.
Đây là lý do thứ hai để có văn bản: không có nó thì mọi khiếu nại chỉ là hai lời kể trái ngược.
Với người mới vào nghề
Việc nêu vấn đề về quyền đứng tên với người có vị thế cao hơn là việc khó, và lo ngại về hậu quả là lo ngại có thật.
Hai cách giảm rủi ro: nêu ở thời điểm lập kế hoạch, khi nó là câu hỏi kỹ thuật chứ chưa là tranh chấp; và nêu bằng cách hỏi về nguyên tắc chung của nhóm thay vì về trường hợp của mình — "nhóm mình thường áp dụng tiêu chí tác giả nào" là câu dễ đặt và câu trả lời cho bạn biết nhiều điều.
Nếu câu trả lời mơ hồ hoặc bị coi là câu hỏi không nên đặt, đó cũng là thông tin đáng có trước khi bạn đầu tư hai năm vào hợp tác đó.
Chỉ thu dữ liệu có đủ để thành tác giả không?
Theo nhiều bộ tiêu chí thì không tự động đủ; cần thêm đóng góp vào thiết kế hoặc vào việc viết. Cách xử lý là tham gia từ khâu thiết kế.
Nên đàm phán về quyền đứng tên khi nào?
Khi lập kế hoạch, trước khi thu dữ liệu — lúc đó hai bên bàn về nguyên tắc chứ chưa bàn về một bài đã có giá trị rõ.
Tác giả liên hệ có quan trọng không?
Có; họ giữ dữ liệu và xử lý các yêu cầu sau công bố. Nếu nhóm bạn giữ dữ liệu gốc thì đề nghị vai trò này cho ít nhất một bài là hợp lý.
Tranh chấp về tác giả xử lý ở đâu?
Nêu trực tiếp trước, viện dẫn thoả thuận và tiêu chí của tạp chí; nếu không xong thì ban biên tập và tổ chức nghiên cứu có quy trình xử lý.