Viết bài cùng đối tác nước ngoài: chia việc thế nào để không mất tiếng nói

Có một cách chia việc rất phổ biến trong hợp tác Việt Nam với nước ngoài, và nó bất lợi cho phía Việt Nam theo cách không ai cố ý: nhóm trong nước thu dữ liệu, đối tác viết bài.

Cách đó có vẻ hợp lý — họ viết tiếng Anh tốt hơn. Nhưng người viết bản thảo là người quyết định bài nói gì, nhấn vào đâu, và diễn giải kết quả thế nào.

Chia việc theo phần, không theo kỹ năng ngôn ngữ

Cách chia giữ được tiếng nói của cả hai bên:

Cùng viết dàn ý trước khi ai viết chữ nào. Đây là bước quan trọng nhất và mất một cuộc gọi: bài nói gì, thông điệp chính là gì, các mục theo thứ tự nào, và mỗi hình bảng nói điều gì.

Ai kiểm soát dàn ý thì kiểm soát bài. Nếu bạn tham gia ở bước này, phần sau chỉ là thực hiện.

Chia viết theo mục. Phần phương pháp và phần bối cảnh nên do bên thực hiện viết — bạn biết những gì đã làm thật, và mọi mô tả do người khác viết sẽ có chỗ không đúng.

Phần thảo luận viết cùng nhau, hoặc ít nhất bạn viết một phiên bản trước khi đối tác sửa. Đây là phần diễn giải ý nghĩa của kết quả, nên nó là phần quan trọng nhất về mặt nội dung.

Việc chỉnh ngôn ngữ là bước cuối, tách riêng. Nếu tiếng Anh là điểm yếu của bạn, giải pháp là có người rà câu chữ sau — không phải nhường việc viết nội dung.

Phần bối cảnh: nơi bạn có quyền quyết định

Phần mô tả bối cảnh Việt Nam là phần đối tác nước ngoài không viết đúng được, và cũng là phần hay bị viết sai nhất trong các bài về Việt Nam.

Các lỗi hay gặp: mô tả hệ thống giáo dục hoặc y tế không đúng thực tế; dùng số liệu cũ; giải thích hành vi của người tham gia bằng khung lý thuyết không phù hợp; và viết về bối cảnh theo giọng của người ngoài quan sát.

Hãy khẳng định quyền viết phần này, và khi rà bản thảo, kiểm kỹ các nhận định về bối cảnh mà đối tác thêm vào.

Một cách nói cụ thể và dễ được đón nhận: "phần này nếu viết như vậy thì người phản biện ở Việt Nam sẽ chỉ ra là không chính xác — em sửa lại đoạn này nhé."

Quy trình phản hồi giữa các đồng tác giả

Thống nhất ba điều để tránh mất thời gian:

Ai giữ bản chính, và mọi người sửa trên đó thay vì mỗi người một bản riêng.

Thời hạn cho mỗi vòng rà — thường một tới hai tuần.

Ai quyết định khi hai đồng tác giả không thống nhất về một điểm.

Thiếu điều thứ nhất là nguồn của tình huống tệ nhất: ba bản thảo khác nhau tồn tại song song, và việc hợp nhất mất nhiều thời gian hơn cả việc viết.

Khi bạn nhận được bản thảo đã viết xong

Nếu tình huống đã xảy ra, bạn vẫn có tiếng nói. Rà và nêu cụ thể:

Phần phương pháp có mô tả đúng những gì đã làm không?

Phần bối cảnh có chính xác không?

Các kết luận có vượt quá điều dữ liệu cho phép không?

Có nhận định nào về Việt Nam mà bạn không đồng ý không?

Nêu bằng văn bản, đánh số, kèm đề xuất sửa cụ thể. Là đồng tác giả, bạn chịu trách nhiệm về nội dung bài — nên việc rà không phải sự khó tính mà là nghĩa vụ.

Và nếu có điểm bạn không đồng ý mà đối tác muốn giữ, hãy nói rõ rằng bạn cần nó được sửa trước khi bạn phê duyệt bản gửi đi. Quyền phê duyệt bản cuối là quyền của mọi đồng tác giả.

Học cách viết qua việc này

Đây là lợi ích lớn nhất của việc cùng viết, và nó mất đi nếu bạn chỉ gửi dữ liệu.

Cách dùng cơ hội: viết bản đầu của một mục, rồi so bản của bạn với bản sau khi đối tác sửa. Chỗ họ sửa cho bạn biết chính xác điều cần học — về cấu trúc đoạn, về cách nêu kết luận, về mức độ khẳng định.

Giữ một tệp ghi các kiểu sửa lặp lại. Sau ba bài, bạn có bộ mẫu riêng và không mắc lại các lỗi đó.

Việc bạn nên làm ở bài tiếp theo

Đề nghị làm tác giả chính cho một bài. Nếu nhóm bạn đã đóng góp phần lớn công việc thực địa ở một nhánh nào đó, đây là đề nghị có căn cứ.

Việc này thay đổi quan hệ hợp tác về lâu dài: một bài mà bạn là tác giả chính và tác giả liên hệ là bằng chứng về năng lực độc lập của nhóm bạn, và nó là nền cho việc xin tài trợ sau này.