Khi có đợt làm việc chung với đối tác nước ngoài — khảo sát thực địa, phỏng vấn, làm việc với cộng đồng — nhóm trong nước thường là bên lo phần phiên dịch.
Việc này hay được xem là khâu hậu cần. Thực tế nó là khâu quyết định dữ liệu, và nhóm trong nước là bên duy nhất đánh giá được nó có chạy đúng hay không.
Vì sao nhóm trong nước phải để ý
Bốn lý do:
Chỉ bên mình kiểm được chất lượng dịch. Đối tác nước ngoài không biết câu trả lời gốc dài bao nhiêu và bị cắt những gì.
Sai sót ở khâu này không lộ ra sau đó. Dữ liệu vẫn có, phân tích vẫn chạy, kết luận vẫn viết được — chỉ là nó dựa trên thứ đã bị biến đổi.
Bên mình chịu trách nhiệm với cộng đồng. Người tham gia là người ở địa bàn của mình, và quan hệ với họ còn lại sau khi đối tác đã về.
Đây là chỗ bên mình có chuyên môn mà đối tác không có. Nêu các vấn đề về ngôn ngữ và bối cảnh là cách thể hiện vai trò chuyên môn, không phải cách gây khó.
Chọn người phiên dịch
Sáu tiêu chí:
Thạo cả hai ngôn ngữ, gồm cả cách nói của vùng sẽ tới.
Hiểu chủ đề. Người không nắm nội dung không biết phân biệt nào là quan trọng.
Quan hệ phù hợp với cộng đồng. Đây là điểm cần cân nhắc hai chiều: người địa phương dễ tiếp cận hơn, nhưng nếu người tham gia quen họ thì có thể nói ít đi — nhất là với các chủ đề nhạy cảm.
Không có lợi ích liên quan. Người làm cho chính cơ quan đang được nghiên cứu, hoặc có họ hàng với người tham gia, ở vào thế khó xử.
Sẵn sàng nói "chỗ này tôi không chắc dịch thế nào".
Theo được cả đợt. Đổi người giữa chừng tạo ra một đứt gãy trong dữ liệu.
Với các địa bàn dân tộc thiểu số, có thể cần hai lớp — tiếng dân tộc sang tiếng Việt, rồi tiếng Việt sang tiếng Anh. Điều này phải tính vào thời gian và vào ngân sách từ đầu.
Chuẩn bị trước đợt
Một buổi hai tiếng, sáu nội dung:
Giải thích nghiên cứu làm gì và vì sao hỏi từng câu.
Thống nhất thuật ngữ. Lập một danh sách các từ khoá và cách dịch, dùng nhất quán trong cả đợt. Đây là việc hiệu quả nhất trong buổi chuẩn bị.
Nói rõ: dịch hết, kể cả phần nghe có vẻ lạc đề. Thói quen nghề nghiệp của người dịch là tóm tắt cho gọn — phải nêu rõ ở đây thì ngược lại.
Giữ nguyên giọng của người nói. Người ta nói thẳng thì dịch thẳng.
Nêu ra khi không dịch được thay vì thay bằng một từ gần đúng.
Cam kết bảo mật — bằng văn bản với các nghiên cứu nhạy cảm.
Tại hiện trường
Năm việc, và nhóm trong nước nên là người nhắc:
Nói với người tham gia, không nói với phiên dịch.
Chia đoạn ngắn — hai ba câu rồi dừng.
Để ý khi câu dịch ngắn hơn hẳn câu gốc và hỏi lại. Người trong nhóm hiểu tiếng Việt là người duy nhất phát hiện được điều này.
Ghi âm khi có sự đồng ý — để kiểm lại sau và để giảm áp lực cho người dịch.
Nghỉ giữa các buổi. Phiên dịch liên tục nhiều giờ là công việc rất mệt, và chất lượng giảm rõ sau khoảng một tiếng rưỡi.
Dịch bộ công cụ
Với bảng hỏi và phiếu phỏng vấn, ba bước:
Dịch sang tiếng Việt.
Người thứ hai dịch ngược lại mà không xem bản gốc. Chỗ lệch giữa hai bản là chỗ nghĩa đã đổi.
Thử với vài người và hỏi họ hiểu câu đó nghĩa là gì — bước này bắt được những vấn đề mà cả hai bản dịch đều bỏ sót.
Kèm theo: phiếu đồng thuận phải bằng ngôn ngữ người tham gia hiểu được, viết ở mức dễ đọc. Đây là yêu cầu về đạo đức, không phải về thủ tục.
Ghi nhận công sức
Ba điểm nhóm trong nước nên nêu với đối tác:
Trả đúng mức thị trường, có thoả thuận bằng văn bản, và trả đúng hạn.
Tính cả thời gian chuẩn bị và trao đổi sau buổi, không chỉ tính giờ ngồi dịch.
Ghi nhận trong bài. Với nghiên cứu định tính, người phiên dịch nhiều khi tham gia cả vào việc diễn giải ý nghĩa — và khi đó câu hỏi về mức ghi nhận xứng đáng nên được trả lời thẳng thắn.
Một điểm nên nêu với đối tác
Nếu bên kia phân tích dữ liệu chỉ từ bản dịch tiếng Anh, nói rõ đó là một giới hạn và nó cần được ghi trong phần phương pháp.
Đề xuất tốt hơn: mã hoá và phân tích trên bản gốc tiếng Việt, do người trong nhóm mình làm, rồi mới dịch các phần cần thiết. Cách này vừa giữ được dữ liệu gần với thực tế hơn, vừa đặt nhóm trong nước vào phần việc chuyên môn thay vì chỉ phần thu thập.
Vì sao nhóm trong nước phải để ý tới khâu phiên dịch?
Vì chỉ bên mình kiểm được chất lượng dịch, sai sót ở khâu này không lộ ra sau đó, và bên mình chịu trách nhiệm với cộng đồng sau khi đối tác đã về.
Việc hiệu quả nhất trong buổi chuẩn bị là gì?
Lập danh sách thuật ngữ và thống nhất cách dịch, dùng nhất quán trong cả đợt.
Dịch bộ công cụ theo mấy bước?
Ba bước: dịch sang tiếng Việt, người thứ hai dịch ngược lại không xem bản gốc, và thử với vài người để hỏi họ hiểu câu đó nghĩa là gì.
Nên đề xuất gì về khâu phân tích?
Mã hoá và phân tích trên bản gốc tiếng Việt do người trong nhóm làm — vừa giữ dữ liệu gần thực tế hơn vừa đặt nhóm vào phần việc chuyên môn.
