Trong hợp tác quốc tế, tranh luận về việc ai được đứng tên hiếm khi xuất phát từ ý xấu. Nó xuất phát từ việc hai bên mang theo hai bộ thông lệ khác nhau mà cả hai đều coi là hiển nhiên.
Bốn chỗ thông lệ khác nhau
Lãnh đạo đơn vị. Ở nhiều nơi, người đứng đầu phòng thí nghiệm hoặc bộ môn có tên trong các bài của đơn vị, kể cả khi không tham gia trực tiếp — đây là thông lệ, không phải sự lạm dụng theo cách hiểu của những nơi đó.
Ở nhiều hệ thống khác, việc này bị coi là đứng tên không xứng đáng và có thể bị xem là vi phạm liêm chính.
Người cấp kinh phí. Có nơi coi việc xin được kinh phí là đóng góp đủ để đứng tên; có nơi không.
Người thu dữ liệu và làm thí nghiệm. Có nơi mặc định đưa vào; có nơi yêu cầu phải tham gia cả thiết kế hoặc diễn giải.
Thứ tự tên. Ý nghĩa của vị trí đầu, vị trí cuối và vị trí giữa khác nhau giữa các ngành và giữa các nước — và trong nhiều ngành, vị trí cuối mang ý nghĩa mà người ngoài ngành không đọc ra.
Vì sao khác biệt này khó nói ra
Ba lý do:
Mỗi bên coi thông lệ của mình là chuẩn chung. Không ai nghĩ phải giải thích một điều hiển nhiên.
Nêu ra nghe như đang đòi hỏi. Đặc biệt với bên ở vị thế yếu hơn về kinh phí.
Nó chỉ lộ ra khi đã có bản thảo — tức là lúc muộn nhất, khi mọi người đều đã có kỳ vọng.
Cách xử lý: thống nhất từ đầu
Bốn bước, làm trong tháng đầu của hợp tác:
Nêu thẳng rằng thông lệ hai bên có thể khác nhau và đề nghị thống nhất một bộ quy tắc cho riêng dự án này. Cách đặt vấn đề này quan trọng: nó không phải đòi hỏi mà là đề nghị làm rõ.
Chọn một tiêu chuẩn cụ thể làm căn cứ — bộ tiêu chí của ngành hoặc của tạp chí nhắm tới. Có một văn bản bên ngoài để dẫn thì cuộc bàn bạc bớt tính cá nhân.
Ghi ra cho từng bài dự kiến: ai làm phần nào, dự kiến ai đứng tên, thứ tự thế nào. Không cần chính xác tuyệt đối — cần có một điểm khởi đầu bằng văn bản.
Thống nhất cách xử lý khi có thay đổi. Đóng góp thay đổi trong quá trình làm, nên cần một cơ chế rà lại chứ không phải một quyết định đóng.
Vấn đề lãnh đạo đơn vị
Đây là chỗ hay gây khó nhất, vì nó liên quan tới quan hệ trong chính cơ quan mình.
Ba cách xử lý:
Nêu trước với đối tác về thông lệ ở đơn vị mình, để nó không xuất hiện như một bất ngờ ở bản thảo cuối.
Tìm cách làm cho đóng góp trở thành thật. Nếu người đó tham gia góp ý thiết kế hoặc đọc và nhận xét bản thảo một cách thực chất, thì việc đứng tên có căn cứ theo cả hai bộ thông lệ. Đây là cách giải quyết tốt nhất và nó nằm trong tầm tay.
Nếu tạp chí yêu cầu khai rõ đóng góp từng người, thì việc khai đó là ràng buộc — và đây là lý do khách quan để trao đổi lại trong nội bộ.
Bảo vệ người ở vị trí yếu
Hai nhóm hay bị thiệt và nhóm trưởng bên mình là người xử lý được:
Người thu dữ liệu ở hiện trường. Họ thường là người biết rõ nhất chất lượng dữ liệu và các vấn đề gặp phải. Cách làm đúng và cũng hữu ích: tổ chức buổi trao đổi sau mỗi đợt hiện trường để họ báo cáo quan sát, và ghi lại như một phần của dự án. Khi đó việc họ tham gia diễn giải là thật, không phải hình thức.
Học viên và nghiên cứu sinh. Bài chủ yếu từ công việc của họ thì họ nên đứng đầu. Điều này cần được nói rõ với đối tác từ đầu, vì trong một số hợp tác, người viết nhiều nhất mặc định trở thành tác giả đầu — và người viết nhiều nhất thường là người thạo tiếng Anh nhất, không phải người làm nhiều nhất.
Khi đã có bất đồng
Ba bước:
Quay về tiêu chí đã thống nhất, nếu có. Đây là lý do bước ghi ra từ đầu đáng giá.
Nếu chưa có, đề nghị dùng tiêu chí của tạp chí làm căn cứ chung.
Trao đổi riêng trước, không nêu trong thư chung. Một bất đồng về đứng tên nêu trước cả nhóm khiến các bên phải giữ lập trường, và từ đó rất khó lùi.
Một câu nên hỏi trước khi chốt danh sách
Nếu những người không có tên đọc bài này, họ có nhận ra phần việc của mình trong đó không?
Câu này trả lời được khi bài còn là bản thảo. Sau khi đăng thì không sửa được nữa, và với người bị bỏ sót, đó là một lần đóng góp biến mất khỏi hồ sơ của họ.
Bốn chỗ thông lệ hay khác nhau là gì?
Việc lãnh đạo đơn vị có tên hay không, người cấp kinh phí, người thu dữ liệu và làm thí nghiệm, và ý nghĩa của thứ tự tên.
Nên nêu vấn đề với đối tác thế nào?
Nêu rằng thông lệ hai bên có thể khác nhau và đề nghị thống nhất một bộ quy tắc riêng cho dự án — đó là đề nghị làm rõ, không phải đòi hỏi.
Cách tốt nhất xử lý việc lãnh đạo đơn vị đứng tên?
Làm cho đóng góp trở thành thật — mời góp ý thiết kế hoặc nhận xét bản thảo một cách thực chất, khi đó việc đứng tên có căn cứ theo cả hai bộ thông lệ.
Vì sao học viên hay bị mất vị trí tác giả đầu?
Vì trong nhiều hợp tác, người viết nhiều nhất mặc định thành tác giả đầu — và đó thường là người thạo tiếng Anh nhất, không phải người làm nhiều nhất.
