Bản thảo viết chung với đối tác nước ngoài, gửi đi, và nhận thư từ chối.
Với một bài của riêng mình, việc này chỉ là một bước lùi. Với một bài chung, nó làm lộ ra những thứ mà lúc thuận lợi không ai bàn tới — ai quyết định bước tiếp, ai làm phần sửa, và bài này còn ưu tiên với mỗi bên tới đâu.
Đọc thư từ chối cho đúng
Bốn loại, với ý nghĩa rất khác nhau:
Từ chối không qua phản biện. Biên tập cho rằng bài không phù hợp phạm vi hoặc không đủ mức quan tâm cho tạp chí đó. Đây không phải đánh giá về chất lượng khoa học — và việc gửi sang một tạp chí phù hợp hơn thường là bước đúng, gần như không cần sửa gì.
Từ chối sau phản biện, với nhận xét về thiết kế. Nghiêm trọng nhất — nếu phản biện chỉ ra vấn đề ở phương pháp hoặc ở cách phân tích, gửi nguyên sang nơi khác thường nhận cùng kết quả.
Từ chối nhưng nhận xét chủ yếu về trình bày. Sửa được, và bài có thể mạnh hơn sau khi sửa.
Từ chối với lời mời gửi lại — thực tế đây là yêu cầu sửa lớn, không phải từ chối, và nên đọc như một tín hiệu tích cực.
Việc đầu tiên nên làm: cả hai bên cùng đọc và cùng phân loại. Nhiều bất đồng về bước tiếp theo thật ra là bất đồng về việc thư này thuộc loại nào.
Ba quyết định có thể
Sửa rồi gửi lại nơi khác. Phù hợp khi nhận xét chỉ ra vấn đề sửa được.
Gửi nơi khác gần như nguyên bản — chỉ hợp lý với trường hợp từ chối không qua phản biện.
Sửa lớn, có thể cần thêm dữ liệu. Đây là quyết định tốn nhất và nó cần cả hai bên cam kết.
⚠️ Một lựa chọn thứ tư ít được nói tới nhưng đôi khi đúng: hạ mục tiêu và gửi một tạp chí phù hợp hơn với mức đóng góp của bài. Một bản thảo tốt bị treo hai năm vì cả hai bên nhắm quá cao là kết cục tệ hơn một bài được đăng ở nơi vừa phải.
Khi hai bên không đồng ý về bước tiếp
Tình huống phổ biến và nó có nguyên nhân cấu trúc:
Hai bên thường có mức cấp bách khác nhau. Với phía Việt Nam, bài này có thể gắn với hạn nghiệm thu đề tài, với hồ sơ xét chức danh, hoặc với điều kiện bảo vệ của một nghiên cứu sinh. Với phía đối tác, nó có thể là một trong nhiều bản thảo đang chạy.
Ba việc:
Nói rõ ràng buộc của mình. "Bài này cần được đăng trước tháng sáu vì nó nằm trong hồ sơ nghiệm thu" — đây là thông tin bên kia không tự biết, và nó đổi cách họ ưu tiên.
Đề xuất một phương án cụ thể kèm lịch, thay vì hỏi ý kiến chung chung.
Nếu vẫn không thống nhất, đặt một mốc. "Nếu tới tháng chín chưa gửi lại được, mình tính phương án khác" — một mốc rõ tốt hơn nhiều so với việc bản thảo trôi vô thời hạn.
Ai làm phần sửa
Đây là chỗ dễ mất cân bằng.
Ba nguyên tắc:
Người viết bản đầu thường là người chủ trì sửa — họ nắm toàn bộ lập luận.
Mỗi người xử lý nhận xét thuộc phần của mình, và chỉ phần của mình.
Một người tổng hợp và viết thư trả lời phản biện.
Và một điểm cần nêu: nếu phía Việt Nam là người viết bản đầu và cũng là người sửa mọi lần, thì đây là chỗ nên bàn lại về phân chia công việc — chứ không phải chỗ chịu đựng.
Giữ nhịp khi bản thảo kéo dài
Bốn việc, vì đây là giai đoạn nhiều bản thảo chung chết:
Đặt mốc cụ thể ngay sau khi nhận thư từ chối — khi nào xong bản sửa, khi nào gửi lại. Không đặt thì nó trôi.
Chia nhỏ. "Sửa xong trong hai tháng" khó bắt đầu; "gửi phần phương pháp đã sửa trong hai tuần" thì làm được.
Nhắc bằng cách gửi phần của mình. Gửi phần đã làm xong kèm câu hỏi về phần tiếp theo có tác dụng hơn nhiều so với một thư hỏi thăm.
Nếu bên kia im lặng ba tháng, gửi một thư nêu rõ tình hình và đề nghị một quyết định — tiếp tục, hay tạm dừng và mỗi bên dùng phần của mình.
Nếu bản thảo bị bỏ hẳn
Điều này xảy ra. Ba việc để công sức không mất trắng:
Thống nhất bằng văn bản rằng bản thảo dừng, và sau mốc nào thì mỗi bên được dùng phần dữ liệu của mình.
Xem có tách được một phần thành bài nhỏ hơn không — một bài phương pháp, một báo cáo ngắn. Phần lớn bản thảo bị bỏ vẫn chứa một kết quả đáng công bố.
Lưu lại toàn bộ — dữ liệu, mã, bản thảo, nhận xét phản biện. Vài năm sau có thể có lý do quay lại.
Một điều nên nói với người trẻ trong nhóm
Với nghiên cứu sinh hoặc cán bộ trẻ lần đầu có bài bị từ chối, cần nói rõ hai điều:
Tỷ lệ từ chối ở phần lớn tạp chí tốt là rất cao, và gần như mọi nhà nghiên cứu đều có bài bị từ chối — kể cả những người có hồ sơ mạnh.
Và thư từ chối là đánh giá về một bản thảo ở một thời điểm, không phải đánh giá về năng lực của người viết.
Hai câu này nghe hiển nhiên với người đã trong nghề lâu, và nó không hiển nhiên với người lần đầu.
Loại từ chối nào không phải đánh giá về chất lượng khoa học?
Từ chối không qua phản biện — biên tập cho rằng bài không phù hợp phạm vi tạp chí, và gửi sang nơi phù hợp hơn thường là bước đúng.
Vì sao hai bên hay không đồng ý về bước tiếp?
Vì mức cấp bách khác nhau — với phía Việt Nam bài có thể gắn với hạn nghiệm thu hay hồ sơ xét chức danh, còn với đối tác nó là một trong nhiều bản thảo.
Làm gì khi đối tác im lặng nhiều tháng?
Gửi một thư nêu rõ tình hình và đề nghị một quyết định — tiếp tục, hay tạm dừng và mỗi bên dùng phần của mình.
Nếu bản thảo bị bỏ hẳn thì sao?
Thống nhất bằng văn bản mốc mỗi bên được dùng phần dữ liệu của mình, và xem có tách được một phần thành bài nhỏ hơn không.
