Trong một bài viết chung với đối tác nước ngoài, việc viết bản thảo thường rơi vào người viết tiếng Anh nhanh nhất. Điều đó hợp lý về mặt tiến độ.
Nhưng nó có một hệ quả: người viết bản thảo thường trở thành tác giả chính — và với các thành viên trẻ bên mình, đó là cơ hội duy nhất để có một công bố do chính mình chủ trì.
Vì sao người trẻ bị đẩy ra khỏi phần viết
Bốn lý do:
Viết chậm hơn. Bên kia viết xong một mục trong hai giờ; người trẻ bên mình mất hai ngày. Khi có hạn nộp, lựa chọn tự nhiên là để bên nhanh viết.
Không ai giao. Việc chia phần viết diễn ra giữa những người chủ trì, và người trẻ không có mặt trong cuộc đó.
Họ không dám nhận. Sợ viết không đạt, sợ làm chậm cả nhóm.
Người phụ trách bên mình cũng thấy tiện hơn khi để bên kia viết.
Bốn lý do này cộng lại tạo ra một vòng: người trẻ không viết nên không giỏi lên nên lại càng không được giao.
Chia việc để họ tham gia thật
Năm cách, theo mức khả thi:
Giao phần phương pháp và phần kết quả. Hai phần này có cấu trúc rõ, ngôn ngữ ít phức tạp, và người trực tiếp làm là người viết đúng nhất. Đây là chỗ bắt đầu tốt nhất.
Giao viết bản nháp bằng tiếng Việt trước, rồi cùng chuyển sang tiếng Anh. Cách này tách hai việc — nghĩ nội dung và diễn đạt — và người trẻ làm được việc thứ nhất ngay.
Giao phần phân tích — chạy số, làm bảng, làm hình.
Cho họ viết phần trả lời phản biện cho các ý thuộc phần mình.
Ghép cặp viết. Một người trẻ viết, một người có kinh nghiệm sửa và giải thích vì sao sửa. Đây là cách nâng năng lực nhanh nhất và nó tốn thời gian của người sửa — nhưng chỉ trong vài bài đầu.
Nâng năng lực viết
Bốn việc trong nhóm:
Cho đọc kỹ cấu trúc các bài tốt trong ngành, không chỉ đọc nội dung. Mỗi phần của một bài có khuôn riêng, và khuôn đó học được.
Dựng một bộ mẫu câu của nhóm — các cách diễn đạt thường dùng cho từng phần. Sau vài bài, bộ này rút ngắn thời gian viết rất nhiều.
Sửa kèm giải thích. Sửa mà không nói vì sao thì lần sau vẫn sai y như vậy.
Nói rõ rằng bản thảo đầu bị sửa nhiều là bình thường. Nhiều người trẻ nhận lại bản thảo đầy vết sửa và kết luận mình không viết được — trong khi đó là quá trình bình thường với mọi người.
Trao đổi với đối tác
Ba điểm nên nêu, và nêu ở giai đoạn lập kế hoạch bài chứ không phải khi đã có bản thảo:
Đề nghị một phần cụ thể cho thành viên trẻ bên mình. Nói rõ đây là phần họ sẽ viết, và họ cần thêm thời gian.
Nêu thẳng về tiến độ. Nếu phần đó chậm hơn một tuần so với khi bên kia viết, nói ra ngay — phần lớn đối tác chấp nhận, vì một tuần không đáng gì so với chu kỳ xét duyệt của tạp chí.
Bàn về thứ tự tác giả trước khi viết. Nếu một thành viên trẻ làm phần lớn công việc thực nghiệm và sẽ viết phần chính, nêu từ đầu rằng họ nên là tác giả đầu. Nêu sau khi bản thảo đã hình thành thì rất khó.
Cách đặt vấn đề: gắn với mục tiêu nâng năng lực, vốn là thứ phần lớn chương trình tài trợ quốc tế đều có yêu cầu.
Bảo vệ vị trí tác giả
Ba tình huống và cách xử lý:
Người viết nhiều nhất tự nhiên thành tác giả đầu. Nêu rõ tiêu chí đứng tên không chỉ tính việc viết mà tính toàn bộ đóng góp — thiết kế, thực hiện, phân tích, diễn giải.
Thành viên trẻ bị đẩy xuống giữa danh sách. Kiểm lại đóng góp thật của từng người và nêu lại nếu thứ tự không phản ánh đúng.
Người trẻ ngại nêu. Đây là việc của người phụ trách bên mình — họ không tự bảo vệ được vị trí của mình trong một cuộc trao đổi giữa những người chủ trì.
Với người phụ trách nhóm
Bốn việc:
Đưa người trẻ vào các cuộc họp chính, kể cả khi họ chưa nói được nhiều.
Gửi tài liệu trước buổi họp để họ chuẩn bị — việc này đổi hẳn chất lượng tham gia của người phải theo bằng ngôn ngữ thứ hai.
Giới thiệu họ với đối tác bằng tên và bằng phần việc, không giới thiệu chung là thành viên nhóm.
Chấp nhận bài đầu tiên sẽ chậm và tốn công hơn. Đây là khoản đầu tư, và từ bài thứ hai trở đi chi phí đó giảm nhanh.
Một cách nhìn
Một hợp tác quốc tế có thể cho ra vài bài báo, hoặc cho ra vài bài báo cộng với hai ba người trẻ đã biết viết và đã có công bố do mình chủ trì.
Kết quả thứ hai tốn thêm vài tuần trong toàn bộ dự án — và nó là thứ còn lại sau khi dự án kết thúc.
Vì sao người trẻ bị đẩy ra khỏi phần viết?
Vì họ viết chậm hơn khi có hạn nộp, vì việc chia phần diễn ra giữa những người chủ trì mà họ không có mặt, và vì họ không dám nhận.
Nên giao phần nào trước?
Phần phương pháp và phần kết quả — cấu trúc rõ, ngôn ngữ ít phức tạp, và người trực tiếp làm là người viết đúng nhất.
Khi nào nên bàn về thứ tự tác giả?
Trước khi viết — nếu một thành viên trẻ làm phần lớn công việc và sẽ viết phần chính thì nêu từ đầu; nêu sau khi có bản thảo thì rất khó.
Người phụ trách nhóm nên làm gì?
Đưa người trẻ vào họp chính, gửi tài liệu trước buổi họp, giới thiệu họ bằng tên và phần việc, và chấp nhận bài đầu tiên sẽ chậm hơn.
